A
Absorpcja. Proces, w którym lek przemieszcza się z miejsca podania do krwiobiegu. W przypadku peptydów, absorpcja stanowi główne wyzwanie ze względu na degradację enzymatyczną i słabą przepuszczalność przez błony.
ADME. Skrót od Absorption, Distribution, Metabolism, and Excretion – cztery procesy określające profil farmakokinetyczny leku i sposób, w jaki organizm radzi sobie ze związkiem w czasie.
Agonista. Substancja, która wiąże się z receptorem i go aktywuje, wywołując odpowiedź biologiczną. Pełny agonista wywołuje maksymalną możliwą odpowiedź; częściowy agonista wywołuje submaksymalną odpowiedź nawet przy pełnym zajęciu receptora. Na przykład, semaglutyd jest agonistą receptora GLP-1.
Modulator allosteryczny. Substancja, która wiąże się z receptorem w miejscu innym niż pierwotne (ortosteryczne) miejsce wiązania, wzmacniając lub osłabiając odpowiedź receptora na jego naturalny ligand, bez bezpośredniego jego aktywowania lub blokowania.
Aminokwas. Podstawowe cegiełki peptydów i białek. Istnieje 20 standardowych aminokwasów kodowanych przez ludzkie DNA, każdy z unikalnym łańcuchem bocznym (grupą R), który określa jego właściwości chemiczne. Istnieją również aminokwasy niestandardowe i nienaturalne, które są wykorzystywane w strategiach modyfikacji peptydów.
Angiogeneza. Tworzenie się nowych naczyń krwionośnych z istniejącej sieci naczyniowej. Niezbędna do gojenia ran i naprawy tkanek, ale także zaangażowana w wzrost guzów, ponieważ nowotwory wymagają nowego dopływu krwi do wzrostu powyżej niewielkich rozmiarów.
Antagonista. Substancja, która wiąże się z receptorem bez jego aktywowania, blokując receptor i uniemożliwiając aktywację przez agonistów. Antagonista kompetycyjny konkuruje z agonistą o to samo miejsce wiązania; antagonista niekompetycyjny wiąże się w innym miejscu i zmniejsza maksymalną odpowiedź.
Przeciwciało. Duże, Y-kształtne białko produkowane przez układ odpornościowy w celu identyfikacji i neutralizacji obcych substancji. Przeciwciała antylekowe mogą rozwijać się przeciwko terapeutycznym peptydom, potencjalnie zmniejszając ich skuteczność lub powodując reakcje alergiczne.
AUC (Area Under the Curve). Całkowita ekspozycja na lek w czasie, obliczana jako pole pod krzywą stężenia w osoczu w funkcji czasu. Kluczowy parametr farmakokinetyczny używany do oceny biodostępności i porównywania formulacji.
B
BDNF (Brain-Derived Neurotrophic Factor). Białko wspierające przeżycie neuronów, wzrost, różnicowanie i plastyczność synaptyczną. Kilka peptydów, w tym Semax i Selank, jest badanych pod kątem ich zdolności do zwiększania ekspresji BDNF w mózgu.
Biodostępność. Ułamek podanej dawki, który dociera do krążenia ogólnoustrojowego w aktywnej postaci. Podanie dożylne ma z definicji 100% biodostępności. Większość peptydów ma bardzo niską biodostępność doustną (często poniżej 1%) z powodu degradacji enzymatycznej w przewodzie pokarmowym i słabej absorpcji przez nabłonek jelitowy.
Bioekwiwalencja. Dwie formulacje leku są bioekwiwalentne, jeśli wywołują taką samą szybkość i stopień absorpcji (takie samo AUC i Cmax w określonych granicach, zazwyczaj 80-125%).
BLA (Biologics License Application). Wniosek regulacyjny składany do FDA w celu uzyskania zgody na dopuszczenie produktu biologicznego (w tym większych peptydów i białek produkowanych technologią rekombinacji DNA). Analogiczny do NDA dla małych cząsteczek.
Ślepa próba. Cecha projektu badania, w której uczestnicy, badacze lub oboje nie wiedzą o przydziale do leczenia. Jednostronna ślepa próba: uczestnicy nie wiedzą; podwójnie ślepa próba: ani uczestnicy, ani badacze nie wiedzą; potrójnie ślepa próba: uczestnicy, badacze i analitycy danych są zaślepieni.
C
Badanie kliniczno-kontrolne. Badanie obserwacyjne, które identyfikuje osoby z chorobą lub wynikiem (przypadki) oraz osoby bez nich (kontrole), a następnie porównuje przeszłe ekspozycje między obiema grupami. Przydatne w badaniu rzadkich chorób, ale podatne na błędy pamięci i błędy doboru.
Katelecydyna. Rodzina peptydów przeciwdrobnoustrojowych występujących u ssaków. LL-37 jest jedyną ludzką katelecydyną, produkowaną głównie przez neutrofile i komórki nabłonkowe. Ma szerokie spektrum działania przeciwdrobnoustrojowego i działanie immunomodulujące.
Klirens (CL). Objętość osocza, z której lek jest całkowicie usuwany na jednostkę czasu. Określa, wraz z objętością dystrybucji, okres półtrwania leku. Peptydy są usuwane poprzez degradację enzymatyczną i filtrację nerkową.
Cmax. Maksymalne (szczytowe) stężenie leku w osoczu po podaniu. Wraz z Tmax (czasem do osiągnięcia Cmax) charakteryzuje profil absorpcji leku.
Badanie kohortowe. Badanie obserwacyjne, które śledzi grupę osób w czasie w celu porównania wyników między osobami narażonymi a nienarażonymi na dany czynnik. Kohorty prospektywne śledzą uczestników do przodu; kohorty retrospektywne wykorzystują dane historyczne.
Przedział ufności (CI). Zakres wartości, w którym oczekuje się, że prawdziwy parametr populacji znajdzie się z określonym prawdopodobieństwem (zazwyczaj 95%). Szersze przedziały wskazują na mniejszą precyzję. Jeśli 95% CI dla różnicy w leczeniu zawiera zero, wynik nie jest statystycznie istotny na poziomie 0,05.
Zmienna zakłócająca. Zmienna, która jest powiązana zarówno z ekspozycją, jak i z wynikiem, potencjalnie tworząc fałszywe wrażenie bezpośredniego związku między nimi. Randomizacja jest najskuteczniejszą metodą kontroli czynników zakłócających.
Badanie krzyżowe. Projekt badania, w którym każdy uczestnik otrzymuje wszystkie porównywane leczenia w losowej kolejności, oddzielone okresami wypłukiwania. Każdy uczestnik służy jako własna kontrola, zwiększając moc statystyczną.
Cykizacja. Proces łączenia końców liniowego peptydu w celu utworzenia struktury pierścieniowej. Cyklizacja może być od głowy do ogona (od N-końca do C-końca), od łańcucha bocznego do łańcucha bocznego lub poprzez inne wiązania. Zwiększa odporność na proteazy, zmniejsza elastyczność konformacyjną i może poprawić powinowactwo wiązania z receptorem oraz przepuszczalność przez błony.
Cytokina. Szeroka kategoria małych białek sygnałowych uwalnianych przez komórki w celu regulacji odporności, zapalenia i hematopoezy. Obejmuje interleukiny, interferony, czynniki martwicy nowotworów i chemokiny. Niektóre peptydy modulują produkcję cytokin.
D
D-aminokwas. Lustrzane odbicie (enancjomeryczna) forma standardowych L-aminokwasów występujących w ludzkich białkach. D-aminokwasy nie są rozpoznawane przez większość naturalnych proteaz, więc ich zastąpienie w peptydzie w kluczowych pozycjach zwiększa odporność na degradację enzymatyczną.
DAC (Drug Affinity Complex). Modyfikacja chemiczna umożliwiająca peptydowi odwracalne wiązanie się z albuminą surowicy we krwi, dramatycznie wydłużając okres półtrwania peptydu w krążeniu poprzez "podróżowanie" na albuminie, która ma okres półtrwania wynoszący około 19 dni.
Krzywa dawka-odpowiedź. Wykres przedstawiający zależność między dawką leku a wielkością efektu. Kluczowe cechy obejmują EC50 (dawka wywołująca 50% maksymalnego efektu), maksymalną skuteczność (efekt pułapowy) i okno terapeutyczne.
Podwójnie ślepa próba. Projekt badania, w którym ani uczestnicy, ani badacze nie wiedzą, jakie leczenie otrzymuje każdy uczestnik, co minimalizuje błąd zarówno w doświadczeniach uczestników, jak i w ocenie wyników.
DPP-IV (Dipeptydylopeptydaza-4). Enzym proteazy serynowej, który odcina dipeptydy od N-końca białek zawierających prolinę lub alaninę na drugiej pozycji. Szybko degraduje natywny GLP-1 i GIP (okres półtrwania skraca się do 1-2 minut). Agonisty receptora GLP-1, takie jak semaglutyd, są modyfikowane w celu oporności na rozszczepienie przez DPP-IV.
E
EC50 (Stężenie Efektywne Połowiczne). Stężenie leku, które wywołuje 50% jego maksymalnego możliwego efektu. Niższe wartości EC50 wskazują na silniejszy lek. Używane głównie w farmakologii in vitro i przedklinicznej.
Skuteczność. Zdolność leku do wywołania pożądanego efektu terapeutycznego. W farmakologii skuteczność odnosi się do maksymalnego osiągalnego efektu; w badaniach klinicznych odnosi się do wydajności w warunkach kontrolowanych (idealnych), w przeciwieństwie do efektywności (wydajności w warunkach rzeczywistych).
Punkt końcowy. Konkretna, z góry określona miara wyniku używana do oceny wpływu leczenia w badaniu klinicznym. Punkty końcowe pierwotne to główne wyniki, które badanie ma wykryć; punkty końcowe wtórne to dodatkowe miary zainteresowania.
Endogenny. Produkowany naturalnie w organizmie. Peptydy endogenne obejmują hormony takie jak insulina, GLP-1 i oksytocyna. Przeciwieństwo egzogennego (podawanego z zewnątrz organizmu).
Endotoksyna. Składnik zewnętrznej błony bakterii Gram-ujemnych (lipopolisacharyd/LPS), który może powodować gorączkę, zapalenie i potencjalnie śmiertelny wstrząs septyczny po wstrzyknięciu do krwiobiegu. Testowanie na obecność endotoksyn (test LAL) jest kluczowe dla produktów peptydowych do wstrzykiwań.
EUA (Emergency Use Authorization). Mechanizm FDA pozwalający na stosowanie niezatwierdzonych produktów medycznych w sytuacji nadzwyczajnej sytuacji zdrowia publicznego, gdy nie ma odpowiednich alternatyw. Szeroko stosowany podczas pandemii COVID-19.
Egzogenny. Pochodzący z zewnątrz organizmu. Peptyd egzogenny to taki, który jest podawany, a nie produkowany naturalnie.
F
Metabolizm pierwszego przejścia. Metabolizm leku przez wątrobę (i w pewnym stopniu przez ścianę jelita) przed dotarciem do krążenia ogólnoustrojowego. Gdy lek jest przyjmowany doustnie, wchłania się z jelita do żyły wrotnej i przechodzi przez wątrobę, gdzie enzymy mogą unieczynnić znaczną jego część. Jest to główny powód niskiej biodostępności doustnej większości peptydów.
Wykres leśny. Graficzna prezentacja używana w metaanalizach, pokazująca wyniki poszczególnych badań i połączony (zagregowany) oszacowanie. Każde badanie jest przedstawione jako kwadrat (punkt oszacowania) z poziomymi liniami (przedziały ufności), a ogólny zagregowany wynik jest przedstawiony jako romb.
Wykres lejkowy. Wykres punktowy używany do wykrywania błędu publikacji w metaanalizach. Badania są przedstawiane według wielkości efektu i precyzji (zazwyczaj błędu standardowego). Asymetria kształtu lejka sugeruje, że małe badania z negatywnymi wynikami brakuje w literaturze.
G
GIP (Glucose-dependent Insulinotropic Polypeptide). Hormon inkretynowy uwalniany przez komórki K w dwunastnicy i jelicie czczym po posiłku. Stymuluje wydzielanie insuliny i wpływa na metabolizm tłuszczów. GIP jest celem (obok GLP-1) tirzepatydy.
GLP-1 (Glucagon-Like Peptide-1). Hormon inkretynowy uwalniany przez komórki L jelita po posiłku. Stymuluje glukozowo-zależne wydzielanie insuliny, hamuje uwalnianie glukagonu, spowalnia opróżnianie żołądka i zmniejsza apetyt. Natywny GLP-1 ma okres półtrwania wynoszący zaledwie 1-2 minuty z powodu degradacji przez DPP-IV, co napędza rozwój długo działających analogów, takich jak semaglutyd.
GMP (Good Manufacturing Practice). System przepisów i wytycznych zapewniających, że produkty farmaceutyczne są produkowane i kontrolowane w sposób spójny, zgodnie ze standardami jakości. GMP obejmuje wszystkie aspekty produkcji, od surowców i projektowania obiektów po szkolenie personelu i testowanie jakości.
GHS-R (Growth Hormone Secretagogue Receptor). Znany również jako receptor greliny (GHSR1a). Receptor sprzężony z białkiem G, który po aktywacji stymuluje uwalnianie hormonu wzrostu z przysadki i zwiększa apetyt. Cel dla peptydów uwalniających hormon wzrostu, takich jak ipamorelin i GHRP-6.
GHRH (Growth Hormone-Releasing Hormone). Peptyd podwzgórza składający się z 44 aminokwasów, który stymuluje syntezę i uwalnianie hormonu wzrostu z komórek somatotropowych przedniego płata przysadki. Syntetyczne analogi obejmują sermorelinę, tesamorelinę i CJC-1295.
H
Okres półtrwania (t1/2). Czas potrzebny na zmniejszenie stężenia substancji w osoczu o 50%. Określa częstotliwość dawkowania. Natywny GLP-1 ma okres półtrwania około 2 minut; semaglutyd, dzięki modyfikacjom farmaceutycznym, ma okres półtrwania około 7 dni.
Współczynnik ryzyka (HR). Miara efektu w analizach przeżycia/czasu do zdarzenia. HR wynoszący 1,0 oznacza brak różnicy między grupami; HR poniżej 1,0 oznacza niższe ryzyko w grupie leczonej; HR powyżej 1,0 oznacza wyższe ryzyko. Na przykład, HR = 0,75 oznacza, że grupa leczona ma o 25% niższe ryzyko wystąpienia zdarzenia w dowolnym momencie.
Heterogenność. W metaanalizie, stopień zmienności wyników badań wykraczający poza to, czego można by się spodziewać z samego błędu próbkowania. Mierzona statystyką I-kwadrat: 0% oznacza brak heterogenności, 25% niski, 50% umiarkowany, 75% wysoki. Wysoka heterogenność może wskazywać, że badania mierzą różne rzeczy i nie powinny być łączone.
HPLC (High-Performance Liquid Chromatography). Technika analityczna służąca do rozdzielania, identyfikacji i ilościowego oznaczania składników mieszaniny. Standardowa metoda oceny czystości peptydu, dająca chromatogram, w którym każdy pik reprezentuje inny składnik.
I
IC50 (Stężenie Hamujące Połowiczne). Stężenie inhibitora potrzebne do zmniejszenia procesu biologicznego o 50%. Niższe wartości IC50 wskazują na silniejsze inhibitory.
IGF-1 (Insulin-like Growth Factor 1). Hormon składający się z 70 aminokwasów, produkowany głównie przez wątrobę w odpowiedzi na sygnały hormonu wzrostu. Pośredniczy w wielu anabolicznych efektach GH, w tym we wzroście mięśni, tworzeniu kości i proliferacji komórek.
Immunogenność. Zdolność substancji do wywołania odpowiedzi immunologicznej. W przypadku peptydów terapeutycznych immunogenność może prowadzić do powstania przeciwciał antyleków (ADA), które mogą neutralizować działanie leku, zmieniać jego farmakokinetykę lub powodować reakcje alergiczne.
In silico. Badania przeprowadzane za pomocą symulacji komputerowych lub modeli obliczeniowych. Obejmuje badania dokowania molekularnego, modelowanie farmakokinetyczne i projektowanie leków oparte na uczeniu maszynowym.
In vitro. "W szkle". Badania prowadzone poza żywym organizmem, w hodowlach komórkowych, preparatach tkankowych lub testach biochemicznych. Cenne dla zrozumienia mechanizmów, ale najmniej przewidywalne dla wyników klinicznych.
In vivo. "W życiu". Badania prowadzone na żywych organizmach. Obejmują zarówno badania na zwierzętach, jak i badania kliniczne na ludziach. Badania in vivo na zwierzętach są bardziej przewidywalne niż in vitro, ale około 90% związków, które odnoszą sukces w badaniach na zwierzętach, zawodzi w badaniach na ludziach.
Inkretyna. Hormon jelitowy, który nasila glukozowo-zależne wydzielanie insuliny po posiłku. Dwie główne inkretyny to GLP-1 (z komórek L) i GIP (z komórek K). Efekt inkretynowy odpowiada za 50-70% odpowiedzi insulinowej na glukozę podaną doustnie.
IND (Investigational New Drug). Wniosek składany do FDA przed rozpoczęciem badań nowego leku w badaniach klinicznych na ludziach. IND zawiera dane dotyczące bezpieczeństwa przedklinicznego, informacje o produkcji i proponowany protokół badania klinicznego. Jeśli FDA nie zgłosi sprzeciwu w ciągu 30 dni, badania mogą być kontynuowane.
Zamiar leczenia (ITT). Strategia analizy, w której wszyscy uczestnicy są analizowani zgodnie z pierwotnym przydziałem do grupy losowej, niezależnie od przestrzegania zaleceń, naruszeń protokołu lub rezygnacji. Zachowuje korzyści z randomizacji i zapewnia rzeczywiste oszacowanie skuteczności.
Agonista odwrotny. Substancja, która wiąże się z receptorem i wywołuje efekt przeciwny do agonisty. Różni się od antagonisty, który jedynie blokuje receptor bez wywoływania efektu.
L
Ligand. Dowolna cząsteczka, która wiąże się z określonym receptorem. Obejmuje agonistów, antagonistów, agonistów odwrotnych i modulatorów allosterycznych. Naturalne ligandy dla receptorów peptydowych obejmują hormony, neuroprzekaźniki i czynniki wzrostu.
Lipidacja. Przyłączenie łańcucha lipidowego (kwasu tłuszczowego) do peptydu, co umożliwia mu odwracalne wiązanie się z albuminą surowicy i tym samym wydłużenie jego okresu półtrwania w krążeniu. Kluczowa strategia stojąca za długim okresem półtrwania semaglutydu (dwukwas tłuszczowy C18) i tirzepatydy (dwukwas tłuszczowy C20).
Liofilizacja. Suszenie przez zamrażanie; proces usuwania wody z zamrożonego produktu przez sublimację. Powoduje powstanie suchego, stabilnego proszku, który można przechowywać dłużej niż formulacje płynne. Większość peptydów badawczych i niektóre peptydy farmaceutyczne są dostarczane w postaci liofilizowanej i muszą być odtworzone przed użyciem.
M
Receptor melanokortynowy. Rodzina pięciu receptorów sprzężonych z białkiem G (MC1R do MC5R) zaangażowanych w różnorodne procesy fizjologiczne. MC1R: pigmentacja skóry. MC2R: produkcja kortyzolu nadnerczowego. MC3R i MC4R: homeostaza energetyczna i apetyt. MC4R jest również zaangażowany w funkcje seksualne (cel bremelanotydu). MC5R: wydzielanie gruczołów wydzielania zewnętrznego.
Metaanaliza. Technika statystyczna łącząca ilościowe wyniki z wielu niezależnych badań w celu uzyskania pojedynczego zagregowanego oszacowania o większej precyzji i mocy statystycznej niż jakiekolwiek pojedyncze badanie. Jakość metaanalizy zależy krytycznie od jakości i jednorodności uwzględnionych badań.
Masa cząsteczkowa (MW). Masa cząsteczki, mierzona w Daltonach (Da) lub kilodaltonach (kDa). Małe cząsteczki leków zazwyczaj ważą poniżej 500 Da; peptydy wahają się od około 500 do 5000 Da; białka są większe. Masa cząsteczkowa wpływa na klirens nerkowy, przepuszczalność przez błony i opcje formulacji.
N
NDA (New Drug Application). Wniosek składany do FDA z prośbą o zatwierdzenie wprowadzenia nowego leku do obrotu do użytku u ludzi. Zawiera wszystkie dane przedkliniczne, kliniczne, produkcyjne i dotyczące etykietowania. Standardowa ocena trwa 10-12 miesięcy; ocena priorytetowa trwa 6 miesięcy.
NEP (Neutral Endopeptidase/Neprilysin). Metalo proteaza zależna od cynku, która rozszczepia różne peptydy, w tym peptydy natriuretyczne, enkefaliny, substancję P i bradykininę. Główne enzym odpowiedzialny za degradację wielu terapeutycznych peptydów we krwi.
NNH (Number Needed to Harm). Liczba pacjentów, których trzeba leczyć, zanim u jednego dodatkowego pacjenta wystąpi określone zdarzenie niepożądane w porównaniu z grupą kontrolną. Wyższe wartości NNH wskazują na bezpieczniejsze leczenie.
NNT (Number Needed to Treat). Liczba pacjentów, których trzeba leczyć, aby u jednego dodatkowego pacjenta wystąpiła korzyść w porównaniu z grupą kontrolną. Obliczane jako 1 podzielone przez bezwzględną redukcję ryzyka. Niższe wartości NNT wskazują na skuteczniejsze leczenie.
Badanie niegorszości. Badanie kliniczne zaprojektowane w celu wykazania, że nowe leczenie nie jest gorsze od standardowego leczenia o więcej niż z góry określoną marżę. Stosowane, gdy nowe leczenie może oferować korzyści w zakresie wygody, kosztów lub skutków ubocznych, nawet jeśli nie jest lepsze pod względem skuteczności.
O
Stosowanie poza wskazaniami (off-label use). Stosowanie leku w wskazaniu, dawce, drodze podania lub populacji pacjentów nieokreślonej w zatwierdzonym etykietowaniu. Legalne dla lekarzy do przepisywania, ale producent nie może go promować. Szacuje się, że stanowi 20-30% wszystkich recept.
Otwarta próba. Projekt badania, w którym zarówno uczestnicy, jak i badacze wiedzą, jakie leczenie jest podawane. Podatne na efekty placebo i błąd obserwatora, szczególnie w przypadku subiektywnych wyników.
P
PEGylacja. Kowalencyjne przyłączenie łańcuchów polimeru glikolu polietylenowego (PEG) do peptydu lub białka. Zwiększa rozmiar hydrodynamiki cząsteczki (zmniejszając klirens nerkowy), chroni ją przed degradacją proteolityczną i zmniejsza immunogenność. Kompromis: może zmniejszyć powinowactwo wiązania z receptorem.
Wiązanie peptydowe. Kowalencyjne wiązanie chemiczne tworzące się między grupą karboksylową (-COOH) jednego aminokwasu a grupą aminową (-NH2) drugiego poprzez reakcję kondensacji, która uwalnia wodę. Wiązanie ma częściowy charakter wiązania podwójnego z powodu rezonansu, ograniczając geometrię szkieletu.
Analiza per protocol. Analiza obejmująca tylko uczestników, którzy ukończyli badanie zgodnie z protokołem. Może przeszacować efekty leczenia, wykluczając osoby, które zrezygnowały, ale szacuje skuteczność w idealnych warunkach.
Farmakodynamika (PD). Badanie tego, co lek robi z organizmem – jego mechanizm działania, efekty biologiczne i zależność między stężeniem leku a wielkością efektu.
Farmakokinetyka (PK). Badanie tego, co organizm robi z lekiem – jak jest wchłaniany, dystrybuowany, metabolizowany i wydalany w czasie. Kluczowe parametry PK obejmują biodostępność, Cmax, Tmax, AUC, okres półtrwania, klirens i objętość dystrybucji.
Placebo. Nieaktywne leczenie (np. zastrzyk soli fizjologicznej, pigułka cukrowa) stosowane jako kontrola w badaniach klinicznych. Efekt placebo to poprawa zaobserwowana w grupie placebo, która może być znacząca w przypadku subiektywnych wyników, takich jak ból, nastrój i energia.
Analiza post-hoc. Analiza statystyczna przeprowadzona po zakończeniu badania, która nie została z góry określona w protokole badania. Wyniki post-hoc są jedynie generujące hipotezy i nie powinny być traktowane jako dowody potwierdzające.
Moc (statystyczna). Prawdopodobieństwo, że badanie wykryje prawdziwy efekt, gdy taki istnieje. Konwencjonalnie ustawiona na 80% lub 90%. Badanie o niewystarczającej mocy może nie wykryć rzeczywistego efektu (fałszywie negatywny/błąd typu II).
Prolek. Farmakologicznie nieaktywny związek, który jest metabolizowany w organizmie do aktywnego leku. Niektóre formulacje peptydów wykorzystują strategie proleków w celu poprawy stabilności lub absorpcji.
Błąd publikacji. Tendencja do częstszego publikowania badań z pozytywnymi lub istotnymi wynikami niż tych z wynikami negatywnymi lub zerowymi. Tworzy zniekształconą literaturę, która przeszacowuje efekty leczenia.
Wartość p. Prawdopodobieństwo zaobserwowania wyników co najmniej tak ekstremalnych, jak uzyskane, przy założeniu, że hipoteza zerowa (brak efektu) jest prawdziwa. Wartość p wynosząca 0,05 oznacza 5% prawdopodobieństwo zaobserwowania takich wyników, jeśli leczenie faktycznie nie ma wpływu. Nie mierzy wielkości efektu, znaczenia klinicznego ani prawdopodobieństwa, że hipoteza jest prawdziwa.
R
RCT (Randomized Controlled Trial). Badanie kliniczne, w którym uczestnicy są losowo przydzielani do grup leczonych lub kontrolnych. Randomizacja równoważy znane i nieznane czynniki zakłócające między grupami, dostarczając najsilniejszych dowodów na związki przyczynowe między leczeniem a wynikami. Uważane za złoty standard w ocenie skuteczności terapeutycznej.
Receptor. Cząsteczka białka, zazwyczaj na powierzchni komórki lub wewnątrz komórki, która wiąże się z określonym ligandem i wywołuje odpowiedź komórkową. Receptory powierzchniowe obejmują receptory sprzężone z białkiem G (GPCR), receptory kinazy tyrozynowej i kanały jonowe. Receptory wewnątrzkomórkowe obejmują receptory hormonów jądrowych.
Odtwarzanie. Proces rozpuszczania liofilizowanego (suszonego przez zamrażanie) peptydu w odpowiednim rozpuszczalniku (zazwyczaj wodzie bakteriostatycznej lub sterylnej wodzie) w celu przygotowania go do wstrzyknięcia. Prawidłowa technika odtwarzania jest ważna dla zachowania integralności peptydu.
Regresja do średniej. Statystyczna tendencja ekstremalnych pomiarów do zbliżania się do średniej przy kolejnych pomiarach, niezależnie od jakiejkolwiek interwencji. Zjawisko to może stworzyć fałszywe wrażenie, że leczenie działa, gdy poprawa nastąpiłaby naturalnie.
Ryzyko względne (RR). Stosunek częstości występowania zdarzenia w grupie leczonej do częstości występowania zdarzenia w grupie kontrolnej. RR = 1,0 oznacza brak różnicy; RR poniżej 1,0 oznacza, że leczenie zmniejsza ryzyko; RR powyżej 1,0 oznacza, że leczenie zwiększa ryzyko.
S
Sekretagog. Substancja, która promuje wydzielanie innej substancji. Sekretagoga hormonu wzrostu (GHS) stymulują uwalnianie GH z przedniego płata przysadki. Przykłady obejmują mimetyki greliny (GHRP-6, GHRP-2, ipamorelin) i niepeptydowe GHS (MK-677/ibutamoren).
Transdukcja sygnału. Proces, w którym sygnał z zewnątrz komórki (np. peptyd wiążący się z receptorem) jest przekazywany poprzez serię zdarzeń molekularnych wewnątrz komórki w celu wywołania określonej odpowiedzi. Główne kaskady sygnałowe obejmują szlaki cAMP/PKA, IP3/DAG, JAK/STAT i MAPK/ERK.
Synteza peptydów na fazie stałej (SPPS). Standardowa metoda produkcji syntetycznych peptydów. Aminokwasy są dodawane jeden po drugim do rosnącego łańcucha peptydu zakotwiczonego na nierozpuszczalnym koraliku żywicznym. Każde dodanie obejmuje etap odblokowania i etap sprzęgania. Po zakończeniu peptyd jest odcinany od żywicy i oczyszczany. Opracowana przez Bruce'a Merrifielda (Nagroda Nobla, 1984).
Specyficzność. Zdolność leku do wiązania się z zamierzonym celem bez wpływania na inne cele. Peptydy zazwyczaj mają wyższą specyficzność celu niż leki o małych cząsteczkach ze względu na ich większy rozmiar i bardziej precyzyjne interakcje molekularne.
Peptyd zapinany (stapled peptide). Peptyd, w którym wprowadzono mostek węglowodorowy przez jeden lub dwa zwoje alfa-helisy, blokując peptyd w jego bioaktywnej konformacji. Zapinanie poprawia stabilność, odporność na proteazy, przepuszczalność przez komórki i moc.
Podskórnie (SC). Pod skórę. Najczęstsza droga wstrzykiwania terapeutycznych peptydów. Peptyd jest deponowany w tkance tłuszczowej między skórą a mięśniem, skąd stopniowo wchłania się do krwiobiegu.
Punkt końcowy zastępczy. Pomiar laboratoryjny lub objaw fizyczny używany jako substytut klinicznie znaczącego punktu końcowego. Na przykład, HbA1c jest punktem końcowym zastępczym dla powikłań cukrzycy. Leki mogą otrzymać przyspieszone zatwierdzenie na podstawie punktów końcowych zastępczych, z wymogiem badań po wprowadzeniu do obrotu w celu potwierdzenia korzyści klinicznych.
Przegląd systematyczny. Kompleksowy, ustrukturyzowany przegląd wszystkich dostępnych dowodów na konkretne pytanie badawcze, przy użyciu z góry określonej strategii wyszukiwania i jasnych kryteriów włączenia/wykluczenia. Może, ale nie musi, zawierać metaanalizę (ilościowe łączenie wyników).
T
Telomeraza. Enzym (odwrotna transkryptaza), który dodaje powtórzenia DNA TTAGGG do telomerów, ochronnych czapeczek na końcach chromosomów. Skracanie telomerów jest związane ze starzeniem się komórek i starzeniem. Epitalon jest badany pod kątem jego rzekomej zdolności do aktywacji telomerazy, chociaż dowody są ograniczone i pochodzą głównie z jednej grupy badawczej.
Wskaźnik terapeutyczny (TI). Stosunek dawki wywołującej toksyczność do dawki wywołującej pożądany efekt terapeutyczny. Szeroki wskaźnik terapeutyczny oznacza duży margines bezpieczeństwa; wąski wskaźnik terapeutyczny oznacza, że małe zmiany dawki mogą prowadzić do toksyczności lub utraty skuteczności.
Tmax. Czas po podaniu leku, w którym osiągane jest maksymalne stężenie w osoczu (Cmax). Odzwierciedla szybkość wchłaniania leku.
Błąd typu I (fałszywie pozytywny). Stwierdzenie, że leczenie ma efekt, gdy w rzeczywistości go nie ma. Poziom istotności (alfa, zazwyczaj 0,05) to dopuszczalne prawdopodobieństwo błędu typu I.
Błąd typu II (fałszywie negatywny). Stwierdzenie, że leczenie nie ma efektu, gdy w rzeczywistości go ma. Prawdopodobieństwo błędu typu II wynosi beta; moc statystyczna (1 - beta) to prawdopodobieństwo prawidłowego wykrycia prawdziwego efektu.
V
Vd (Objętość dystrybucji). Teoretyczna objętość, która wiąże całkowitą ilość leku w organizmie ze stężeniem w osoczu. Duże Vd wskazuje na rozległą dystrybucję do tkanek; małe Vd wskazuje, że lek pozostaje głównie we krwi. Wpływa na okres półtrwania i obliczenia dawkowania.
VEGF (Vascular Endothelial Growth Factor). Białko sygnałowe, które stymuluje tworzenie nowych naczyń krwionośnych (angiogenezę). Kilka peptydów naprawczych tkanek, w tym BPC-157 i TB-500, zwiększa ekspresję VEGF, co może przyczyniać się do ich efektów gojenia ran, ale rodzi również teoretyczne obawy dotyczące unaczynienia guzów.
W
WADA (World Anti-Doping Agency). Międzynarodowy organ publikujący i utrzymujący Listę zakazanych substancji i metod zabronionych w sporcie wyczynowym. Wiele peptydów jest zakazanych przez WADA, w tym sekretagoga hormonu wzrostu, peptydy uwalniające GH i różne inne hormony peptydowe. Lista jest aktualizowana corocznie.
Okres wypłukiwania. W badaniu krzyżowym, czas między okresami leczenia, podczas którego poprzednie leczenie jest eliminowane z organizmu. Musi być wystarczająco długi (zazwyczaj 5 lub więcej okresów półtrwania), aby uniknąć efektów przeniesienia z pierwszego okresu do drugiego.
X
Ksenobiotyk. Dowolna substancja chemiczna znajdująca się w organizmie, która nie jest naturalnie produkowana przez ten organizm ani nie oczekuje się, że będzie w nim obecna. Egzogenne peptydy podawane w celach terapeutycznych lub badawczych są ksenobiotykami. Ścieżki metabolizmu ksenobiotyków w organizmie (głównie enzymy cytochromu P450 wątroby) są mniej istotne dla leków peptydowych, które są głównie degradowane przez proteazy, a nie przez enzymy metaboliczne.