FOXO4-DRI (Proxofim)

1. Przegląd

FOXO4-DRI (znany również jako Proxofim) to syntetyczny peptyd składający się z 46 aminokwasów, zaprojektowany przy użyciu strategii D-retro-inverso (DRI) w celu selektywnego eliminowania komórek starczych – podejście terapeutyczne znane jako senoliza. Peptyd został zaprojektowany przez Petera de Keizera i współpracowników, początkowo na Uniwersytecie Medycznym Erasmus (Erasmus MC) w Rotterdamie w Holandii, i został po raz pierwszy opisany w przełomowej publikacji z 2017 roku w czasopiśmie Cell [1]. Nazwa „DRI” oznacza D-retro-inverso: sekwencja peptydu jest odwrócona w porównaniu do fragmentu macierzystego FOXO4 i jest syntetyzowana w całości z D-aminokwasów, które są lustrzanymi odbiciami naturalnie występujących L-aminokwasów. Ta modyfikacja chemiczna zapewnia znaczną odporność na degradację proteolityczną przez endogenne proteazy, które ewoluowały w celu rozszczepiania wiązań między L-aminokwasami, przy jednoczesnym zachowaniu trójwymiarowego ułożenia przestrzennego łańcuchów bocznych aminokwasów niezbędnych do aktywności biologicznej [1][3].

FOXO4-DRI celuje w specyficzną interakcję białko-białko między czynnikiem transkrypcyjnym forkhead box O4 (FOXO4) a supresorem nowotworów p53, która jest unikalnie regulowana w górę w komórkach starczych. Konkurencyjnie zakłócając tę interakcję, FOXO4-DRI uwalnia p53 z sekwestracji jądrowej, umożliwiając mu translokację do mitochondriów i wywołanie wewnętrznej apoptozy wyłącznie w komórkach starczych, pozostawiając zdrowe komórki proliferujące i spoczywające nienaruszone [1][2][3]. Ta selektywność odróżnia FOXO4-DRI od innych związków senolitycznych, takich jak nawitoklaks i dazatynib+kwercetyna, które celują w szerzej ekspresjonowane szlaki antyapoptotyczne i mogą powodować znaczące efekty pozadocelowe, w tym szpikowe [12][13][20].

Związek ma masę cząsteczkową około 5358 Da i posiada numer rejestracyjny CAS 2460055-10-9. Według stanu na 2026 rok, FOXO4-DRI pozostaje całkowicie na etapie badań przedklinicznych, bez ukończonych badań klinicznych na ludziach. Grupa Petera de Keizera (obecnie na UMC Utrecht) wyraziła zamiar prowadzenia badań bezpieczeństwa klinicznego, proponując glejaka wielopostaciowego jako początkowe wskazanie [2].

Typ

Syntetyczny peptyd D-retro-inverso (wyłącznie aminokwasy D, odwrócona sekwencja)

Masa cząsteczkowa

~5 358 Da (46 aminokwasów)

Sekwencja

H-ltlrkepaseiaqsileaysqngwanrrsggkrppprrrqrrkkrg-OH (wszystkie D)

Cel

Interakcja białko-białko FOXO4-p53 w starzejących się komórkach

Okres półtrwania

Wydłużony w porównaniu do peptydów L (odporny na proteazy); dokładne dane farmakokinetyczne nie opublikowane

Droga podania

Wstrzyknięcie dootrzewnowe lub dożylne (badania)

Opracował

Laboratorium Petera de Keizera, Erasmus MC / UMC Utrecht

CAS Number

2460055-10-9

Status FDA

Niezatwierdzony; tylko badania przedkliniczne

2. Starzenie się komórek: Kontekst biologiczny

Starzenie się komórek to stan nieodwracalnego zatrzymania cyklu komórkowego wywołany różnymi czynnikami stresogennymi, w tym skracaniem telomerów (starzenie replikacyjne), aktywacją onkogenów (starzenie indukowane onkogenami), uszkodzeniem DNA (w tym od chemioterapii i radioterapii) oraz stresem oksydacyjnym [9][10]. Komórki starcze charakteryzują się regulacją w górę inhibitorów kinaz zależnych od cyklin p16^INK4a i p21^CIP1/WAF1, opornością na apoptozę, zmienioną morfologią jądra, podwyższoną aktywnością beta-galaktozydazy związanej ze starzeniem (SA-beta-gal) oraz wydzielaniem złożonego koktajlu cytokin prozapalnych, chemokin, czynników wzrostu i metaloproteinaz macierzy, zbiorczo nazywanego fenotypem wydzielniczym związanym ze starzeniem (SASP) [9][18].

Chociaż starzenie się służy jako niezbędny mechanizm przeciwnowotworowy poprzez zatrzymanie proliferacji uszkodzonych komórek, akumulacja komórek starczych wraz z wiekiem staje się szkodliwa. Utrzymujący się SASP napędza przewlekłe zapalenie jałowe („inflammaging”), zakłóca architekturę tkanki, promuje degradację macierzy pozakomórkowej i paradoksalnie ułatwia powstawanie nowotworów w sąsiednich komórkach poprzez sygnalizację parakrynną [10][18]. Przełomowe badania przeprowadzone przez Baker et al. wykazały, że genetyczne usuwanie komórek starczych dodatnich wobec p16^INK4a u myszy transgenicznych INK-ATTAC opóźniło patologie związane z wiekiem i przedłużyło medianę długości życia o około 25%, ustanawiając akumulację komórek starczych jako przyczynowy czynnik fenotypów starzenia, a nie tylko korelat [11].

Odkrycia te wzbudziły ogromne zainteresowanie farmakologicznymi środkami senolitycznymi – związkami zdolnymi do selektywnego zabijania komórek starczych. Pierwsza generacja senolityków, dazatynib+kwercetyna (D+Q), została zidentyfikowana za pomocą podejścia bioinformatycznego celującego w szlaki antyapoptotyczne komórek starczych (SCAP) [12], podczas gdy nawitoklaks (ABT-263) został ponownie wykorzystany z onkologii jako inhibitor BCL-2/BCL-XL/BCL-W [13][20]. FOXO4-DRI wyłonił się jako senolityk o odmiennym mechanizmie działania, celujący w oś FOXO4-p53, a nie w rodzinę BCL-2 [1].

3. Mechanizm działania

3.1 Oś FOXO4-p53 w przeżywalności komórek starczych

Mechanizm działania FOXO4-DRI opiera się na odkryciu, że FOXO4 odgrywa kluczową i specyficzną rolę w utrzymaniu przeżywalności komórek starczych [1][3]. Po uszkodzeniu DNA zarówno FOXO4, jak i p53 są rekrutowane do ciałek jądrowych promielocytów (PML) – struktur subjądrowych, które służą jako centra sygnalizacji i naprawy uszkodzeń DNA. Wewnątrz tych ciałek PML, FOXO4 fizycznie wiąże się z p53 poprzez dwa odrębne miejsca interakcji: domena widelca FOXO4 (FHD) angażuje domenę transaktywacyjną p53 (TAD), podczas gdy domenę transaktywacyjną C-końcową FOXO4 (CR3) kontaktuje się z domeną wiążącą DNA p53 (DBD) [3][15][22].

Ta dwupowierzchniowa interakcja ma głębokie konsekwencje funkcjonalne. Sekwestrując p53 w ciałkach jądrowych PML, FOXO4 przekierowuje aktywność transkrypcyjną p53 w kierunku genów promujących starzenie – w szczególności inhibitora CDK p21^CIP1/WAF1 – jednocześnie zapobiegając inicjowaniu programów apoptotycznych przez p53 [1][3]. W istocie, FOXO4 działa jako przełącznik molekularny, który przechyla odpowiedź p53 od śmierci komórki w kierunku przeżycia w starzeniu. Ten mechanizm wyjaśnia długotrwałą zagadkę: dlaczego komórki starcze, mimo rozległych uszkodzeń DNA i aktywnego p53, opierają się apoptozie, zamiast ulegać zaprogramowanej śmierci komórkowej [2].

Co kluczowe, ekspresja FOXO4 jest znacznie zwiększona w komórkach starczych w porównaniu do normalnych komórek proliferujących lub spoczywających. Ogniska FOXO4 intensywnie współlokalizują się z p53 w DNA-SCARS (segmentach DNA ze zmianami chromatyny wzmacniającymi starzenie) w obrębie ciałek PML, specyficznie w komórkach starczych [1]. Ten zróżnicowany wzorzec ekspresji stanowi podstawę selektywności FOXO4-DRI: komórki nie starzejące się wyrażają mało FOXO4 i dlatego mają minimalną interakcję FOXO4-p53 do zakłócenia.

3.2 Konkurencyjne zakłócenie FOXO4-DRI

FOXO4-DRI działa jako konkurencyjny inhibitor interakcji FOXO4-p53. Peptyd odpowiada fragmentowi białka FOXO4 obejmującemu interfejs wiązania p53, ale jest syntetyzowany przy użyciu strategii D-retro-inverso. Poprzez naśladowanie powierzchni wiążącej FOXO4, FOXO4-DRI konkuruje z endogennym FOXO4 o wiązanie p53, skutecznie dysocjując kompleks FOXO4-p53 w obrębie ciałek PML [1][15].

Po uwolnieniu z sekwestracji jądrowej mediowanej przez FOXO4, p53 ulega wykluczeniu z jądra – jest aktywnie transportowany poza jądro. Wolne p53 następnie translokuje do zewnętrznej błony mitochondrialnej, gdzie wywołuje wewnętrzny (mitochondrialny) szlak apoptotyczny. Obejmuje to uwalnianie cytochromu c z mitochondriów do cytoplazmy, aktywację kaskady kaspaz (w szczególności kaspazy-3 i kaspazy-7), a ostatecznie zaprogramowaną śmierć komórki [1][3]. Badanie z 2025 roku opublikowane w Nature Communications przez Bourgeois et al. dostarczyło struktur NMR o rozdzielczości atomowej kompleksu p53 TAD z domeną widelca FOXO4 i FOXO4-DRI, ujawniając, że zarówno region pochodzący z FOXO4, jak i kationowy peptyd penetrujący komórki stanowiący część FOXO4-DRI przyczyniają się do wiązania p53, a fosforylacja p53 (szczególnie w serynie 15) zwiększa powinowactwo zarówno do FOXO4, jak i FOXO4-DRI [15].

3.3 Uzasadnienie projektu D-Retro-Inverso

Podejście DRI rozwiązuje fundamentalne wyzwanie w terapii peptydowej: szybką degradację proteolityczną naturalnych L-peptydów w układach biologicznych. W peptydzie retro-inverso wprowadza się dwie jednoczesne modyfikacje [1]:

1. Retro (odwrócenie sekwencji): Sekwencja aminokwasów jest odwrócona od C- do N-końca w porównaniu do macierzystego L-peptydu.
2. Inverso (substytucja D-aminokwasów): Wszystkie L-aminokwasy są zastępowane ich D-enancjomerami.

Połączony efekt tych modyfikacji polega na tym, że topologia łańcuchów bocznych (przestrzenne ułożenie grup R) jest w przybliżeniu zachowana w stosunku do macierzystego L-peptydu, utrzymując powinowactwo wiązania do celu, podczas gdy geometria szkieletu amidowego jest odwrócona. Ponieważ endogenne proteazy rozpoznają i rozszczepiają wiązania peptydowe między L-aminokwasami w naturalnej orientacji N-do-C, peptydy DRI są w dużej mierze niewidoczne dla mechanizmów proteolitycznych, co skutkuje dramatycznie wydłużonym okresem półtrwania w organizmie i poprawioną biodostępnością po wstrzyknięciu [1].

Sekwencja FOXO4-DRI (H-ltlrkepaseiaqsileaysqngwanrrsggkrppprrrqrrkkrg-OH, gdzie małe litery oznaczają D-aminokwasy) obejmuje 46 reszt i zawiera bogaty w poliarigininy segment C-końcowy, który działa jako peptyd penetrujący komórki (CPP), ułatwiając pobieranie przez komórki [1][15].

4. Przełomowe badanie Baar et al. z 2017 r.

Podstawowe badanie dotyczące FOXO4-DRI zostało opublikowane przez Baar, Brandt, Putavet i współpracowników w czasopiśmie Cell w marcu 2017 r., z Peterem de Keizerem jako starszym autorem [1]. Artykuł ten wprowadził koncepcję ukierunkowanej apoptozy komórek starczych (TASC) i wykazał skuteczność w trzech niezależnych modelach starzenia in vivo:

4.1 Model toksyczności chemioterapii doksorubicyną

Doksorubicyna, szeroko stosowany środek chemioterapeutyczny, wywołuje głębokie starzenie się komórek jako efekt uboczny, przyczyniając się do długoterminowych toksyczności u osób, które przeżyły raka. U myszy leczonych doksorubicyną, podanie FOXO4-DRI (5 mg/kg, trzy wstrzyknięcia dożylne lub intraperitonealne co drugi dzień) zneutralizowało wywołane chemioterapią zmniejszenie masy ciała, zmniejszyło stężenie AST w osoczu (marker uszkodzenia wątroby) i wyeliminowało ogniska FOXO4 związane ze starzeniem w tkance wątroby. Co ważne, FOXO4-DRI nie predysponował zdrowych komórek do uszkodzenia DNA, ale selektywnie celował w komórki, które już uległy starzeniu w wyniku ekspozycji na doksorubicynę [1].

4.2 Myszy XpdTTD/TTD z szybkim starzeniem

Myszy XpdTTD/TTD niosą mutacje w genie naprawy DNA ERCC2/XPD i rozwijają przedwczesne fenotypy starzenia, odzwierciedlające trichotiodystrofię. Leczenie FOXO4-DRI przywróciło aktywność koła bieżnego (z poziomu wyjściowego około 1,4 km/dzień), poprawiło gęstość sierści i znormalizowało poziomy mocznika w osoczu (wskazując na przywróconą zdolność filtracji nerek) [1].

4.3 Naturalnie starzejące się myszy dzikie

U myszy dzikich w wieku 115-130 tygodni (około 2,5 roku) leczenie FOXO4-DRI przyniosło uderzające poprawy w wielu fenotypach starzenia. Gęstość sierści widocznie wzrosła, a odrost włosów był obserwowany w ciągu 10 dni od leczenia. Funkcja nerek została przywrócona, co mierzono normalizacją poziomów mocznika w osoczu. Fizyczna reakcja na delikatne bodźce znacznie się poprawiła. Efekty te były porównywalne z tymi osiągniętymi przez genetyczne usuwanie komórek starczych przy użyciu gancyklowiru u myszy reporterowych p16::3MR [1].

4.4 Profil bezpieczeństwa

Krytycznym odkryciem badania Baar et al. było to, że FOXO4-DRI nie powodował trombocytopenii – liczba płytek krwi pozostała niezmieniona po 30 dniach leczenia [1]. Jest to w ostrym kontraście do nawitoklaks (ABT-263), którego kliniczna użyteczność jest poważnie ograniczona przez zależną od dawki trombocytopenię wynikającą z hamowania BCL-XL w płytkach krwi [13][20]. Selektywność FOXO4-DRI dla komórek starczych, oparta na zróżnicowanej ekspresji FOXO4, a nie na szeroko ekspresjonowanych białkach antyapoptotycznych, stanowi mechanistyczną podstawę tego korzystnego profilu bezpieczeństwa.

5. Kolejne badania przedkliniczne

5.1 Wiekowa niedoczynność testosteronu

Zhang et al. (2020) wykazali, że FOXO4-DRI może rozwiązać problem niedoboru wydzielania testosteronu związanego z wiekiem, celując w starzejące się komórki Leydiga w jądrach [4]. Stwierdzono, że FOXO4 jest specyficznie ekspresjonowany w ludzkich komórkach Leydiga, ze zwiększoną translokacją jądrową w tkankach osób starszych i korelacją ze zmniejszoną syntezą testosteronu. U naturalnie starzejących się myszy (20-24 miesiące) leczenie FOXO4-DRI (5 mg/kg IP, trzy dawki co drugi dzień) selektywnie wywoływało apoptozę starzejących się komórek Leydiga, poprawiało mikrośrodowisko jąder i znacząco zwiększało poziom testosteronu w surowicy mierzony 30 dni po leczeniu [4].

5.2 Odmładzanie chrząstek

Huang et al. (2021) zastosowali FOXO4-DRI do problemu akumulacji starzenia podczas ekspansji in vitro ludzkich chondrocytów do autologicznego przeszczepu chrząstki (ACI) [5]. W stężeniu 25 mikromoli przez 5 dni, FOXO4-DRI znacząco zmniejszył liczbę komórek w starzejących się chondrocytach o wysokim pasażu (PDL9), nie wpływając na przeżywalność komórek o niskim pasażu (PDL3), co wykazało wyraźną selektywność. Co godne uwagi, nawitoklaks (ABT-263) nie wykazał znaczących efektów senolitycznych w tym samym modelu, podkreślając zależną od kontekstu skuteczność różnych podejść senolitycznych [5].

5.3 Zwłóknienie płuc

Han et al. (2022) przetestowali FOXO4-DRI w mysim modelu zwłóknienia płuc indukowanego bleomycyną [8]. Leczenie zmniejszyło liczbę komórek starczych, obniżyło ekspresję SASP, osłabiło zmiany morfologiczne i odkładanie kolagenu oraz przebudowało skład komórkowy płuc – zwiększając liczbę komórek nabłonka pęcherzykowego typu 2, jednocześnie selektywnie eliminując miofibroblasty. FOXO4-DRI działał poprzez szlak interakcji ECM-receptora i wykazał skuteczność porównywalną z pirfenidonem, zatwierdzonym lekiem przeciwzwłóknieniowym [8].

5.4 Bliznowacenie keloidowe

Li et al. (2025) wykorzystali jednokomórkowe sekwencjonowanie RNA do zidentyfikowania zwiększonych prozapalnych i starzejących się subpopulacji fibroblastów w tkance keloidowej i wykazali, że FOXO4-DRI promował apoptozę starzejących się fibroblastów keloidowych, jednocześnie zmniejszając liczbę komórek w fazie G0/G1 [16]. Mechanizm obejmował promowanie wykluczenia jądrowego p53 fosforylowanego w serynie 15 (p53-pS15), łącząc znany mechanizm zakłócania FOXO4-p53 ze specyficznymi modyfikacjami potranslacyjnymi istotnymi dla patobiologii keloidów [16].

5.5 Starzenie się naczyń i starzenie śródbłonka

Wang et al. (2025) wykazali, że FOXO4-DRI może hamować starzenie się aorty i poprawiać funkcję aorty zarówno u naturalnie starzejących się, jak i indukowanych myszy [17]. In vitro peptyd łagodził starzenie się komórek śródbłonka indukowane niedotlenieniem-glikolizą, wspierając rolę starzenia mediowanego przez FOXO4-p53 w dysfunkcji naczyń podczas starzenia [17].

5.6 Peptydy nowej generacji: ES2 i zoptymalizowane warianty

Marchetti et al. (2021) wykorzystali modelowanie molekularne interfejsu FOXO4-TP53 do racjonalnego projektowania ulepszonych peptydów senolitycznych [6][7]. Uzyskane serie peptydów ES2 wykazały 3 do 7 razy większą aktywność senolityczną niż FOXO4-DRI w modelach in vitro i in vivo, przy jednoczesnym zachowaniu selektywności wobec komórek starczych w porównaniu do proliferujących. Peptydy ES2 zakłócały ogniska FOXO4-TP53, aktywowały apoptozę mediowaną przez TP53 i preferencyjnie eliminowały starzejące się komórki rakowe w modelach mysich ortotopowych [6][7]. Preprint z 2024 roku opublikowany na bioRxiv dalej udoskonalił inhibitory peptydowe celujące w interakcję FOXO4-p53 z podwyższoną mocą w selektywnej apoptozie starzejących się komórek rakowych.

5.7 Biologia strukturalna kompleksu FOXO4-DRI-p53

Badanie z 2025 roku opublikowane w Nature Communications przez Bourgeois et al. dostarczyło pierwszej charakterystyki strukturalnej o wysokiej rozdzielczości, jak FOXO4-DRI wiąże się z p53 [15]. Używając spektroskopii NMR w roztworze, autorzy rozwiązali modele strukturalne nieuporządkowanej domeny transaktywacyjnej p53 (TAD) związanej zarówno z domeną widelca FOXO4, jak i z FOXO4-DRI. Kluczowe odkrycia obejmowały to, że nieuporządkowany FOXO4-DRI tworzy tymczasowo złożony, zwinięty kompleks z nieuporządkowanym poddomeną TAD2 p53, że zarówno region pochodzący z FOXO4, jak i kationowy ogon peptydu penetrującego komórki przyczyniają się do wiązania, a fosforylacja p53 zwiększa powinowactwo zarówno do FOXO4, jak i FOXO4-DRI [15]. Te spostrzeżenia strukturalne stanowią racjonalną podstawę do projektowania senolityków nowej generacji o zoptymalizowanym zaangażowaniu celu.

6. Porównanie z innymi senolitykami

| Cecha | FOXO4-DRI | Nawitoklaks (ABT-263) | Dazatynib + Kwercetyna | |---|---|---|---| | Mechanizm | Zakłóca interakcję FOXO4-p53 w ciałkach PML | Hamuje białka antyapoptotyczne BCL-2/BCL-XL/BCL-W | Dazatynib: inhibitor kinazy tyrozynowej; Kwercetyna: inhibitor PI3K/serpiny | | Selektywność | Wysoka (FOXO4 jest regulowany w górę specyficznie w komórkach starczych) | Niska-umiarkowana (BCL-XL jest ekspresjonowany w płytkach krwi, limfocytach) | Niska-umiarkowana (celuje w szeroko ekspresjonowane szlaki) | | Trombocytopenia | Nie obserwowano w badaniach przedklinicznych [1] | Toksyczność ograniczająca dawkę (BCL-XL w płytkach krwi) [13][20] | Nie jest głównym problemem w dawkach senolitycznych | | Typ cząsteczki | 46-aminokwasowy peptyd D-retro-inverso (~5,4 kDa) | Mała cząsteczka (MW 979 Da) | Kombinacja małych cząsteczek | | Droga podania | Wstrzyknięcie (IV/IP); nie biodostępny doustnie | Doustnie | Doustnie | | Status kliniczny | Tylko przedkliniczny | Faza 3 (mielofibroza) | Faza 1/2 zakończona (przewlekła choroba nerek, choroba Alzheimera) [14] | | Główne ograniczenie | Wymaga wstrzyknięcia; wysoki koszt syntezy; ograniczone dane PK | Poważna trombocytopenia; neutropenia | Nieseektywny; zmienna skuteczność w różnych typach komórek starczych |

Pierwsze badanie pilotażowe na ludziach z otwartym schematem z senolitykami wykorzystało dazatynib+kwercetynę u pacjentów z przewlekłą chorobą nerek i wykazało zmniejszenie obciążenia komórkami starczymi, zmniejszenie czynników SASP i poprawę funkcji tkanki tłuszczowej, ustanawiając dowód koncepcji, że farmakologiczna senoliza jest osiągalna u ludzi [14]. Brak porównywalnych danych na ludziach dla FOXO4-DRI. Nawitoklaks poczynił największe postępy kliniczne, ale w onkologii (mielofibroza), a nie w wskazaniach związanych ze starzeniem, a jego potencjał senolityczny pozostaje ograniczony przez toksyczność hematologiczną [13][20].

7. Podsumowanie dowodów klinicznych

8. Dawkowanie w badaniach

Poniższa tabela podsumowuje dawki stosowane w opublikowanych badaniach przedklinicznych. Nie są to zalecenia terapeutyczne. FOXO4-DRI nie jest zatwierdzony do stosowania u ludzi i nie był oceniany w badaniach klinicznych na ludziach.

9. Bezpieczeństwo i nieznane

9.1 Przedkliniczne dane dotyczące bezpieczeństwa

W badaniu Baar et al. z 2017 r. leczenie FOXO4-DRI w dawce 5 mg/kg (trzy dawki co drugi dzień) u myszy nie spowodowało trombocytopenii, a poziomy płytek krwi pozostały stabilne przez 30-dniowy okres obserwacji [1]. Nie zaobserwowano znaczącej toksyczności w nie starzejących się komórkach Leydiga TM3, gdzie ekspresja FOXO4 była niska [4]. W modelach zwłóknienia płuc FOXO4-DRI wykazał profil tolerancji porównywalny z pirfenidonem [8].

9.2 Nierozwiązane pytania dotyczące bezpieczeństwa

Pomimo obiecujących danych przedklinicznych, pozostaje wiele nieznanych kwestii dotyczących bezpieczeństwa:

• Brak danych farmakokinetycznych u ludzi: Okres półtrwania, dystrybucja w organizmie, penetracja tkankowa i klirens FOXO4-DRI u ludzi nie zostały scharakteryzowane. Peptyd nie jest biodostępny doustnie i wymaga podania pozajelitowego.
• Potencjalny stres dla komórek nie starzejących się: Zhang et al. zauważyli podwyższone poziomy p21 w grupach przed leczeniem FOXO4-DRI, sugerując, że związek może działać jako łagodny czynnik stresogenny dla komórek, potencjalnie wywołując starzenie na niskim poziomie, co mogłoby skomplikować schematy powtarzanych dawek [4].
• Długoterminowe konsekwencje usuwania komórek starczych: Niektóre komórki starcze pełnią korzystne role w gojeniu ran, naprawie tkanek i supresji nowotworów. Konsekwencje powtarzanej lub agresywnej terapii senolitycznej dla tych funkcji ochronnych nie są w pełni zrozumiałe [9][10].
• Skutki dla układu odpornościowego: Komórki starcze intensywnie oddziałują z układem odpornościowym, a ich ostra eliminacja może wywołać reakcje zapalne spowodowane uwolnieniem zawartości wewnątrzkomórkowej lub zakłóceniem programów nadzoru immunologicznego.
• Ryzyko pozadocelowej modulacji p53: Chociaż selektywność FOXO4-DRI zależy od zróżnicowanej ekspresji FOXO4, potencjał peptydu do interakcji z p53 w kontekstach poza kompleksem FOXO4-p53 nie został wyczerpująco oceniony.
• Czystość i spójność syntezy: Jako peptyd 46-resztowy wymagający syntezy wszystkich D-aminokwasów, FOXO4-DRI jest technicznie trudny do wyprodukowania. Zmienność jakości materiału klasy badawczej może wpłynąć na powtarzalność wyników.

9.3 Planowany rozwój kliniczny

De Keizer zasygnalizował plany przeprowadzenia wstępnych badań bezpieczeństwa u ludzi u pacjentów z glejakiem wielopostaciowym, agresywnym guzem mózgu, który wykazuje wysokie poziomy biomarkerów starzenia istotnych dla aktywności FOXO4-DRI [2]. Według stanu na 2026 rok, w ClinicalTrials.gov nie ma rejestracji badań klinicznych dla FOXO4-DRI ani Proxofimu.

10. Status regulacyjny

Stany Zjednoczone (FDA): FOXO4-DRI nie jest zatwierdzony do żadnego wskazania terapeutycznego. Jest klasyfikowany jako związek badawczy. Nie zgłoszono publicznie żadnego wniosku o nowy lek badawczy (IND).

Europejska Agencja Leków (EMA): Brak publicznie zarejestrowanych zgłoszeń regulacyjnych dotyczących FOXO4-DRI.

Dostępność badawcza: FOXO4-DRI jest dostępny od wielu dostawców syntezy peptydów do celów badawczych. Jest sprzedawany wyłącznie do użytku laboratoryjnego i badawczego, nie do spożycia przez ludzi.

11. Farmakokinetyka

11.1 Odporność na proteazy D-Retro-Inverso

Charakterystyczną cechą farmakokinetyczną FOXO4-DRI jest odporność na proteazy wynikająca z jego architektury all-D-aminokwasowej, retro-inverso. Endogenne proteazy – w tym trypsyna, chymotrypsyna, pepsyna i szerokie spektrum peptydaz tkankowych – ewoluowały, aby rozpoznawać i rozszczepiać wiązania peptydowe między L-aminokwasami w naturalnej orientacji N-do-C. Poprzez odwrócenie sekwencji i zastąpienie wszystkich L-aminokwasów D-enancjomerami, FOXO4-DRI czyni się praktycznie niewidocznym dla tych enzymów [1][3]. Skutkuje to dramatycznie wydłużonym okresem utrzymywania się w organizmie w porównaniu do równoważnego L-peptydu o tej samej sekwencji, który zostałby zdegradowany w ciągu kilku minut w osoczu.

Nie opublikowano żadnych formalnych badań farmakokinetycznych (Cmax, Tmax, AUC, klirens, objętość dystrybucji) dla FOXO4-DRI w żadnym gatunku. Brak ilościowych danych PK stanowi znaczącą lukę w przedklinicznej charakterystyce tego związku.

11.2 Szacowany okres półtrwania i utrzymywanie się

Chociaż dokładny okres półtrwania FOXO4-DRI w osoczu nie został zmierzony, kilka dowodów potwierdza znacznie wydłużony czas działania:

• Precedens stabilności D-aminokwasów: Inne peptydy D-retro-inverso i peptydy all-D w literaturze wykazały okresy półtrwania w osoczu od godzin do dni, w porównaniu do minut dla ich L-odpowiedników. Dla peptydu all-D o 46 resztach bez rozpoznanych miejsc rozszczepienia przez proteazy, oczekuje się okresu półtrwania mierzonego w dniach, a nie godzinach.
• Czas trwania działania: W badaniu Baar et al. z 2017 r. trzy dawki FOXO4-DRI (5 mg/kg w dniach 1, 3 i 5) wywołały efekty biologiczne, które utrzymywały się przez co najmniej 30 dni po leczeniu, w tym stabilność płytek krwi i ciągły odrost sierści [1]. Zhang et al. (2020) zmierzyli wzrost poziomu testosteronu 30 dni po tym samym schemacie trzech dawek [4]. Ta utrzymująca się aktywność farmakodynamiczna jest zgodna albo z długim okresem półtrwania, albo z nieodwracalnym mechanizmem działania na poziomie komórkowym (po wyeliminowaniu komórki starczej efekt utrzymuje się niezależnie od klirensu leku).
• Klirens nerkowy: Przy masie około 5358 Da, FOXO4-DRI znajduje się poniżej progu masy cząsteczkowej filtracji kłębuszkowej (około 60 000 Da) i oczekuje się, że ulegnie klirensowi nerkowemu. Jednakże, sekwencja peptydu penetrującego komórki bogata w poliarigininy na końcu C- może promować wiązanie z tkankami i zmniejszać tempo eliminacji nerkowej.

11.3 Dystrybucja w organizmie i penetracja tkankowa

Nie opublikowano żadnych badań dystrybucji w organizmie. Bogata w poliarigininy sekwencja C-końcowa działa jako peptyd penetrujący komórki (CPP), ułatwiając pobieranie przez komórki przez błony komórkowe poprzez mechanizmy zależne od energii (endocytoza) i niezależne od energii (bezpośrednia translokacja) [1][15]. Ta domena CPP jest kluczowa dla aktywności biologicznej FOXO4-DRI, ponieważ peptyd musi dostać się do komórki i dotrzeć do jądra, aby zakłócić interakcję FOXO4-p53 w ciałkach PML.

Badanie strukturalne NMR z 2025 roku przeprowadzone przez Bourgeois et al. ujawniło, że ogon CPP przyczynia się nie tylko do pobierania przez komórki, ale także do wiązania p53, co sugeruje, że ta sekwencja pełni podwójną funkcję: dostarczenie i zaangażowanie celu [15]. To odkrycie sugeruje, że dystrybucja FOXO4-DRI w organizmie byłaby kształtowana przez proteoglikany siarczanu heparanowego na powierzchni komórki (główne partnerzy wiążący dla CPP poliarigininy) oraz przez poziomy ekspresji p53/FOXO4 wewnątrzkomórkowego.

11.4 Ograniczenia drogi podania

FOXO4-DRI nie jest biodostępny doustnie ze względu na dużą masę cząsteczkową (5358 Da), wysoką hydrofilowość i zawartość poliarigininy. Wszystkie opublikowane badania wykorzystywały podanie pozajelitowe (wstrzyknięcie dożylne lub intraperitonealne) [1][4][8]. Podanie podskórne nie było formalnie oceniane, ale oczekuje się, że zapewni odpowiednie wchłanianie, biorąc pod uwagę profil rozpuszczalności peptydu. Wymóg podawania w formie wstrzyknięć ogranicza praktyczną użyteczność FOXO4-DRI w porównaniu do doustnie biodostępnych senolityków, takich jak dazatynib+kwercetyna.

12. Zależności dawka-odpowiedź

12.1 In vitro zależność dawka-odpowiedź senolityczna

Huang et al. (2021) dostarczyli najbardziej informatywnych danych dotyczących zależności dawka-odpowiedź in vitro u ludzkich chondrocytów [5]:

• 25 mikromoli FOXO4-DRI: Znacząco zmniejszyło liczbę komórek w starzejących się chondrocytach o wysokim pasażu (PDL9), nie wpływając na komórki nie starzejące się o niskim pasażu (PDL3).
• Okno selektywności: Efekt senolityczny obserwowano tylko w komórkach o wysokim obciążeniu starzeniem (potwierdzonym barwieniem SA-beta-gal i ekspresją p16/p21), co wykazało wyraźne okno terapeutyczne oparte na statusie starzenia komórkowego, a nie tylko na stężeniu leku.

Badanie Baar et al. z 2017 r. wykorzystało FOXO4-DRI w stężeniach 12,5-50 mikromoli w eksperymentach hodowli komórkowej z użyciem starzejących się fibroblastów IMR90, obserwując dawkozależne zwiększenie aktywności kaspazy-3/7 i apoptozy specyficznie w komórkach starzejących się (ale nie proliferujących) [1]. EC50 dla selektywnego zabijania komórek starczych in vitro nie zostało formalnie określone, ale wydaje się być w zakresie 10-25 mikromoli na podstawie dostępnych danych.

12.2 Wybór dawki in vivo

Wszystkie opublikowane badania in vivo wykorzystywały jeden poziom dawki 5 mg/kg, podawany jako trzy wstrzyknięcia co drugi dzień (dni 1, 3, 5):

• Baar et al. 2017: 5 mg/kg IV lub IP u myszy z szybkim starzeniem, myszy leczonych doksorubicyną i naturalnie starzejących się myszy [1].
• Zhang et al. 2020: 5 mg/kg IP u naturalnie starzejących się myszy [4].
• Han et al. 2022: FOXO4-DRI w modelu zwłóknienia płuc indukowanego bleomycyną [8].

Brak badań eskalacji dawki jest znaczącym ograniczeniem. Czy niższe dawki (1-2 mg/kg) zachowałyby skuteczność senolityczną przy potencjalnie mniejszych efektach pozadocelowych, lub czy wyższe dawki (10-20 mg/kg) poprawiłyby eliminację opornych populacji komórek starczych, jest całkowicie nieznane. Stałe stosowanie 5 mg/kg we wszystkich badaniach wydaje się odzwierciedlać przyjęcie pierwotnego protokołu Baar et al. zamiast optymalizacji poprzez formalne ustalenie dawki.

12.3 Uzasadnienie dawkowania przerywanego

Trzy dawki, schemat podawania co drugi dzień stosowany we wszystkich badaniach odzwierciedla koncepcję dawkowania senolitycznego typu „uderz i uciekaj” (hit-and-run): ponieważ komórki starcze, po wyeliminowaniu, nie regenerują się natychmiast, senolityki teoretycznie można podawać w krótkich pulsach, a nie w sposób ciągły [1][2]. Oceny po leczeniu trwające 30 dni w wielu badaniach potwierdzają, że efekty biologiczne utrzymują się długo po okresie leczenia, co potwierdza to podejście do dawkowania przerywanego.

Jednak optymalny odstęp między dawkami dla powtarzanych cykli senolitycznych nie został określony. De novo komórki starcze nadal powstają w wyniku trwających procesów starzenia i uszkodzeń DNA, a tempo ponownego gromadzenia się komórek starczych po eliminacji jest nieznane. Czy FOXO4-DRI powinien być podawany miesięcznie, kwartalnie czy rocznie w celu uzyskania długotrwałych efektów przeciwstarzeniowych, pozostaje całkowicie spekulatywne.

12.4 Moc nowej generacji

Marchetti et al. (2021) wykazali, że racjonalnie zaprojektowane peptydy ES2 wykazały 3-7 razy większą aktywność senolityczną niż FOXO4-DRI w modelach in vitro i in vivo [6][7]. Sugeruje to, że oryginalna dawka FOXO4-DRI może nie reprezentować optymalnej mocy osiągalnej poprzez mechanizm zakłócania FOXO4-p53, a ulepszone warianty mogłyby potencjalnie osiągnąć równoważną senolizę w niższych dawkach, z potencjalnie poprawionymi oknami terapeutycznymi.

13. Porównawcza skuteczność

13.1 FOXO4-DRI w porównaniu do Nawitoklaks (ABT-263)

Nawitoklaks jest najbardziej obszernie badanym senolitykiem przedklinicznym po dazatynibie+kwercetynie:

Mechanizm: Nawitoklaks hamuje białka antyapoptotyczne BCL-2, BCL-XL i BCL-W, które są regulowane w górę w komórkach starczych, uwalniając proapoptotyczne BAX i BAK w celu wywołania apoptozy mitochondrialnej [13][20]. FOXO4-DRI zakłóca interakcję FOXO4-p53, uwalniając p53 w celu wywołania apoptozy mitochondrialnej poprzez odrębny szlak nadrzędny [1].

Selektywność: Cel nawitoklaks, BCL-XL, jest szeroko ekspresjonowany w komórkach nie starzejących się, szczególnie w płytkach krwi, limfocytach i neuronach. Powoduje to ograniczającą dawkę trombocytopenię (liczba płytek krwi może spaść o 50-70%) i limfopenię [13][20]. FOXO4-DRI nie powoduje trombocytopenii, ponieważ FOXO4 jest regulowany w górę specyficznie w komórkach starczych [1]. W badaniu Huang et al. (2021) dotyczącym chondrocytów, nawitoklaks nie wykazał znaczących efektów senolitycznych, podczas gdy FOXO4-DRI był wyraźnie skuteczny, demonstrując przewagę zależną od kontekstu [5].

Postęp kliniczny: Nawitoklaks poczynił największe postępy kliniczne, z badaniami fazy 3 w mielofibrozie (wskazanie onkologiczne, nie związane ze starzeniem). FOXO4-DRI nie ma rejestracji badań klinicznych.

Praktyczne rozważania: Nawitoklaks jest doustnie biodostępną małą cząsteczką (MW 979 Da), co czyni go bardziej praktycznym w podawaniu niż wstrzykiwany FOXO4-DRI (MW 5358 Da). Koszt syntezy znacznie faworyzuje nawitoklaks.

13.2 FOXO4-DRI w porównaniu do Dazatynib + Kwercetyna (D+Q)

D+Q jest jedyną kombinacją senolityczną z opublikowanymi danymi klinicznymi na ludziach:

Dowody na ludziach: Hickson et al. (2019) wykazali w pilotażowym badaniu z otwartym schematem, że D+Q zmniejszył obciążenie komórkami starczymi, zmniejszył czynniki SASP i poprawił funkcję tkanki tłuszczowej u pacjentów z przewlekłą chorobą nerek [14]. Brak danych na ludziach dla FOXO4-DRI.

Zakres mechanizmu: D+Q celuje w wiele szlaków antyapoptotycznych komórek starczych (SCAP) – dazatynib hamuje wiele kinaz tyrozynowych (w tym receptory efrynowe i kinazy rodziny Src), podczas gdy kwercetyna hamuje PI3K, serpiny i BCL-XL [12]. To szerokie celowanie może wyjaśniać skuteczność D+Q w różnych typach komórek starczych, ale także zmniejsza selektywność. FOXO4-DRI celuje w pojedynczą, dobrze zdefiniowaną interakcję (FOXO4-p53) z potencjalnie większą selektywnością, ale potencjalnie węższą skutecznością w różnych podtypach komórek starczych.

Tolerancja: D+Q w dawkach senolitycznych (dazatynib 100 mg + kwercetyna 1000 mg, dawkowanie przerywane) był generalnie dobrze tolerowany w badaniu pilotażowym Hickson [14]. Tolerancja FOXO4-DRI u ludzi jest nieznana.

Dostępność: Dazatynib jest lekiem przeciwnowotworowym zatwierdzonym przez FDA dostępnym na receptę, a kwercetyna jest suplementem diety, co czyni D+Q stosunkowo dostępnym. FOXO4-DRI wymaga niestandardowej syntezy peptydu i wstrzyknięcia.

13.3 FOXO4-DRI w porównaniu do Fisetyny

Fisetyna, naturalna flawonoidowa występująca w truskawkach i innych owocach, została zidentyfikowana jako senoterapeutyk przez Yousefzadeh et al. (2018) [21]:

• Dowody: Fisetyna przedłużyła okres zdrowego życia i długość życia u myszy, gdy była podawana w późnym wieku. Zmniejszyła markery starzenia w wielu tkankach i zmniejszyła zapalenie związane z SASP [21].
• Mechanizm: Mechanizm senolityczny fisetyny jest mniej precyzyjnie zdefiniowany niż FOXO4-DRI, prawdopodobnie obejmując modulację szlaków PI3K/AKT i mTOR oraz potencjalnie celowanie w rodzinę BCL-2.
• Praktyczność: Fisetyna jest doustnie biodostępna, niedroga, szeroko dostępna jako suplement diety i ma korzystny profil bezpieczeństwa wynikający z szerokiego spożycia przez ludzi. Jednak jej biodostępność jest ograniczona (około 44% w badaniach na gryzoniach), a optymalne dawki senolityczne u ludzi nie zostały ustalone.
• Selektywność: Fisetyna jest mniej selektywna niż FOXO4-DRI dla komórek starczych i ma szersze działania biologiczne, w tym działanie przeciwutleniające, przeciwzapalne i neuroprotekcyjne niezwiązane z senolizą [21].

13.4 Unikalne zalety FOXO4-DRI

Pomimo swoich praktycznych ograniczeń (tylko wstrzyknięcia, wysoki koszt syntezy, brak danych na ludziach), FOXO4-DRI posiada kilka unikalnych zalet mechanistycznych:

1. Najwyższa zgłoszona selektywność: Zależność od specyficznej dla komórek starczych regulacji FOXO4 zapewnia mechanizm selektywności nieobecny we wszystkich innych senolitykach.
2. Brak toksyczności dla płytek krwi: W przeciwieństwie do nawitoklaks i potencjalnie innych senolityków celujących w BCL-2.
3. Zdefiniowany cel molekularny: Interakcja FOXO4-p53 jest scharakteryzowana strukturalnie (dane NMR z 2025 r.), co umożliwia racjonalną optymalizację [15].
4. Mechanizm ortogonalny: Może potencjalnie być łączony z D+Q lub innymi senolitykami celującymi w inne szlaki SCAP w celu zwiększenia eliminacji komórek starczych.

14. Zwiększony profil bezpieczeństwa

14.1 Dowody przedkliniczne dotyczące bezpieczeństwa

Dostępne przedkliniczne dane dotyczące bezpieczeństwa FOXO4-DRI, choć ograniczone, są konsekwentnie korzystne:

• Bezpieczeństwo płytek krwi: Liczba płytek krwi pozostała stabilna przez 30 dni po leczeniu w badaniu Baar et al., odróżniając FOXO4-DRI od nawitoklaks [1].
• Ochrona komórek nie starzejących się: In vitro, FOXO4-DRI nie wykazywał wpływu na przeżywalność komórek proliferujących lub spoczywających w wielu typach komórek (fibroblasty IMR90, chondrocyty, komórki Leydiga) [1][4][5].
• Zachowanie funkcji narządów: Funkcja nerek poprawiła się (normalizacja mocznika w osoczu), a nie pogorszyła po leczeniu u myszy w podeszłym wieku [1].
• Bezpieczeństwo wątroby: Poziomy AST zmniejszyły się u myszy leczonych doksorubicyną, wskazując na działanie ochronne na wątrobę, a nie hepatotoksyczne [1].
• Porównywalna tolerancja z pirfenidonem: W modelu zwłóknienia płuc FOXO4-DRI wykazał profil tolerancji podobny do zatwierdzonego leku przeciwzwłóknieniowego pirfenidonu [8].

14.2 Teoretyczne ryzyko wynikające z usuwania komórek starczych

Najpoważniejszym problemem bezpieczeństwa związanym z jakimkolwiek senolitykiem, w tym FOXO4-DRI, są potencjalne konsekwencje eliminacji komórek pełniących korzystne funkcje:

Gojenie ran: Komórki starcze przyczyniają się do gojenia ran poprzez sygnalizację parakrynną mediowaną przez SASP do sąsiednich komórek, w tym rekrutację komórek odpornościowych i stymulację różnicowania miofibroblastów. Agresywna terapia senolityczna podczas aktywnego gojenia ran mogłaby teoretycznie upośledzić naprawę [9][10].

Supresja nowotworów: Starzenie się komórek jest podstawowym mechanizmem przeciwnowotworowym, który zatrzymuje proliferację komórek z mutacjami onkogennymi lub uszkodzeniami DNA. Eliminacja komórek starczych mogłaby teoretycznie usunąć tę barierę ochronną, chociaż przeciwny argument jest taki, że SASP z nagromadzonych komórek starczych paradoksalnie promuje powstawanie nowotworów w otaczających komórkach [10][18].

Funkcja odpornościowa: Starzejące się komórki odpornościowe (immunosenescencja) przyczyniają się do związanego z wiekiem spadku odporności, ale ostra eliminacja tych komórek może tymczasowo osłabić nadzór immunologiczny. Interakcja między terapią senolityczną a funkcją odpornościową w starzeniu jest słabo poznana [10].

14.3 Ryzyko związane z modulacją p53

FOXO4-DRI działa poprzez uwalnianie p53 z sekwestracji mediowanej przez FOXO4. Chociaż selektywność zależy od zróżnicowanej ekspresji FOXO4, potencjał peptydu do interakcji z p53 w kontekstach nie starzejących się nie został wyczerpująco oceniony [1][3]. Badanie strukturalne Bourgeois et al. z 2025 r. wykazało, że ogon CPP FOXO4-DRI przyczynia się do wiązania p53, podnosząc pytanie, czy niespecyficzne interakcje elektrostatyczne między CPP poliarigininy a innymi białkami komórkowymi mogłyby prowadzić do efektów pozadocelowych przy wysokich stężeniach [15].

Zhang et al. (2020) zauważyli, że grupy przed leczeniem FOXO4-DRI wykazywały podwyższone poziomy p21, sugerując, że związek może działać jako łagodny czynnik stresogenny dla komórek nie starzejących się [4]. Czy ta indukcja p21 na niskim poziomie mogłaby paradoksalnie promować starzenie się wcześniej zdrowych komórek przy powtarzanych cyklach dawkowania, jest obawą, która pozostaje nieadresowana.

14.4 Kwestie syntezy i jakości

46-resztowa długość FOXO4-DRI ze wszystkimi D-aminokwasami czyni go jednym z najtrudniejszych technicznie peptydów do syntezy z wysoką czystością. Problemy obejmują:

• Delepcje i skracanie podczas syntezy w fazie stałej
• Racemizacja poszczególnych reszt
• Agregacja C-końcowego fragmentu poliarigininy
• Trudność w osiągnięciu czystości powyżej 95% w skali komercyjnej

Zmienność jakości materiału klasy badawczej dostępnego od dostawców syntezy peptydów może wpłynąć na powtarzalność wyników przedklinicznych i wprowadza niepewność co do związku badanego w każdym danym badaniu [1]. FOXO4-DRI klasy klinicznej wymagałby obszernej charakterystyki analitycznej, syntezy GMP i badań stabilności, które nie zostały publicznie zgłoszone.

14.5 Brak formalnej toksykologii

Nie opublikowano żadnych formalnych badań toksykologicznych dla FOXO4-DRI:

• Brak określenia maksymalnej tolerowanej dawki (MTD)
• Brak ustalenia NOAEL (poziomu niepowodującego obserwowalnych działań niepożądanych)
• Brak oceny toksyczności reprodukcyjnej i rozwojowej
• Brak badań kancerogenności lub genotoksyczności
• Brak oceny immunogenności (struktura all-D może zmniejszyć, ale nie wyeliminować odpowiedzi przeciwciał na przewlekłe podawanie)

Ten brak standardowych przedklinicznych danych dotyczących bezpieczeństwa oznacza, że profil bezpieczeństwa FOXO4-DRI nie może być prawidłowo scharakteryzowany poza ograniczonymi obserwacjami z badań skuteczności. Formalne badania toksykologiczne umożliwiające złożenie wniosku IND byłyby wymagane przed rozpoczęciem jakichkolwiek badań klinicznych na ludziach.

15. Powiązane peptydy

See also: Epithalon (Epitalon), Humanin, MOTS-c

16. Odniesienia

1. [1] Baar MP, Brandt RMC, Putavet DA, et al. (2017). Targeted apoptosis of senescent cells restores tissue homeostasis in response to chemotoxicity and aging. Cell. DOI PubMed
2. [2] de Keizer PLJ. (2017). Rejuvenation by therapeutic elimination of senescent cells. Cell. DOI PubMed
3. [3] Bourgeois B, Bhatt K, Bhatt Y, et al. (2018). Regulation of cellular senescence via the FOXO4-p53 axis. FEBS Letters. DOI PubMed
4. [4] Zhang C, Xie Y, Chen H, et al. (2020). FOXO4-DRI alleviates age-related testosterone secretion insufficiency by targeting senescent Leydig cells in aged mice. Aging (Albany NY). DOI PubMed
5. [5] Huang J, He Y, Makarcyzk MJ, Lin H. (2021). Senolytic peptide FOXO4-DRI selectively removes senescent cells from in vitro expanded human chondrocytes. Frontiers in Bioengineering and Biotechnology. DOI PubMed
6. [6] Marchetti L, Bottelli S, Giordano A, Bhatt K. (2021). Molecular modelling of the FOXO4-TP53 interaction to design senolytic peptides for the elimination of senescent cancer cells. eBioMedicine. DOI PubMed
7. [7] Marchetti L, Bottelli S, Bhatt K, et al. (2021). Development of a novel senolytic by precise disruption of FOXO4-p53 complex. eBioMedicine. DOI PubMed
8. [8] Han L, Zhang Y, Wan S, et al. (2022). FOXO4 peptide targets myofibroblast ameliorates bleomycin-induced pulmonary fibrosis in mice through ECM-receptor interaction pathway. Journal of Cellular and Molecular Medicine. DOI PubMed
9. [9] van Deursen JM. (2014). The role of senescent cells in ageing. Nature. DOI PubMed
10. [10] Childs BG, Durik M, Baker DJ, van Deursen JM. (2015). Cellular senescence in aging and age-related disease. Nature Medicine. DOI PubMed
11. [11] Baker DJ, Childs BG, Durik M, et al. (2016). Naturally occurring p16Ink4a-positive cells shorten healthy lifespan. Nature. DOI PubMed
12. [12] Zhu Y, Tchkonia T, Pirtskhalava T, et al. (2015). The Achilles heel of senescent cells -- from transcriptome to senolytic drugs. Aging Cell. DOI PubMed
13. [13] Zhu Y, Tchkonia T, Fuhrmann-Stroissnigg H, et al. (2016). Identification of a novel senolytic agent, navitoclax, targeting the Bcl-2 family of anti-apoptotic factors. Aging Cell. DOI PubMed
14. [14] Hickson LJ, Langhi Prata LGP, Boez SA, et al. (2019). Senolytics decrease senescent cells in humans -- first open-label pilot study. eBioMedicine. DOI PubMed
15. [15] Bourgeois B, Gui T, Brunner D, et al. (2025). The disordered p53 transactivation domain is the target of FOXO4 and the senolytic compound FOXO4-DRI. Nature Communications. DOI PubMed
16. [16] Li Y, Zhao Q, Liu Y, et al. (2025). FOXO4-DRI induces keloid senescent fibroblast apoptosis by promoting nuclear exclusion of upregulated p53-serine 15 phosphorylation. Communications Biology. DOI PubMed
17. [17] Wang L, Chen X, et al. (2025). FOXO4-DRI regulates endothelial cell senescence via the P53 signaling pathway. Frontiers in Bioengineering and Biotechnology. DOI PubMed
18. [18] Coppe JP, Desprez PY, Krtolica A, Campisi J. (2010). The senescence-associated secretory phenotype -- the dark side of tumor suppression. Annual Review of Pathology. DOI PubMed
19. [19] Xu M, Pirtskhalava T, Farr JN, et al. (2018). Senolytics improve physical function and increase lifespan in old age. Nature Medicine. DOI PubMed
20. [20] Chang J, Wang Y, Shao L, et al. (2016). Clearance of senescent cells by ABT263 rejuvenates aged hematopoietic stem cells in mice. Nature Medicine. DOI PubMed
21. [21] Yousefzadeh MJ, Zhu Y, McGowan SJ, et al. (2018). Fisetin is a senotherapeutic that extends health span and lifespan. eBioMedicine. DOI PubMed
22. [22] Bourgeois B, Bhatt K, et al. (2021). Biophysical investigation of the dual binding surfaces of human transcription factors FOXO4 and p53. bioRxiv (preprint). DOI PubMed